Hydro cefalus of waterhoofd

anatomie van de hersenventrikels

Hydrocefalie, de vorming van een "waterhoofd", berust op een gestoorde omloop van het hersen- en ruggenmergsvocht (liquor). Om dit te begrijpen, moet men enige kennis hebben van de anatomie van schedel en hersenen en van de vorming en afvloed van de liquor.

 


De gaten in de hersenen zijn de ventrikels waar het liquor in zit.

De hersenen nemen het grootste gedeelte van de schedelinhoud in beslag. Ze zijn voorzien van talrijke bloedvaten en ze worden omspoeld door liquor, waar ze als het ware in drijven.
Liquor is het hersenvocht, dat er normaal uitziet als water. De liquor wordt geproduceerd in holtes in de hersenen, de hersenkamers of ventrikels. We onderscheiden twee zijventrikels, een derde ventrikel (die in het midden ligt) en een vierde ventrikel, gelegen in of onder de kleine hersenen.

De liquor wordt geproduceerd door weefselslierten met een vlokachtig uiterlijk (de plexus choreoïdeus) in de ventrikels.

Het liquor wordt drie keer op een dag geheel vervangen.
De liquor heeft vooral een functie als stootkussen voor de hersenen en verder om een goede biochemische omgeving van de zenuwcellen te waarborgen.

Vanuit de zijventrikels stroomt de liquor door twee openingen naar de derde ventrikel. Van hier uit gaat het via een dun kanaaltje, de aquaduct, naar de vierde ventrikel. Via een drietal uitgangen in de vierde ventrikel kan de liquor tenslotte uitstromen naar de ruimtes rond de hersenen. Aan de oppervlakte van de hersenen wordt de liquor weer in de bloedbaan opgenomen(geresorbeerd) door kleine uitstulpingen (de arachnoïdale granulaties) die vooral midden bovenop de hersenen zijn gelegen.
Er is een voortdurende productie, circulatie en heropname van liquor. Onder normale omstandigheden is er een evenwicht tussen productie en afvoer.
Wanneer de liquor niet uit de hersenkamers kan ontsnappen of niet door de bloedbaan kan worden opgenomen ontstaat er stuwing van liquor in de ventrikels, waardoor deze gaan verwijden (hydrocefalie).


Hier zie je de grote holte in de hersenen bij een pup met een waterhoofd.

 

Hydrocefalie door een te grote productie van liquor komt slechts in zeldzame gevallen voor en wordt hier verder buiten beschouwing gelaten. We zullen alleen de gestoorde afvloed als oorzaak van hydrocefalie verder bekijken.

soorten hydrocefalie

Hydrocefalie wordt onderverdeeld in:
  • afsluitingshydrocefalie : wanneer de doorstroming binnen het systeem van de hersenkamers is afgesloten. Omdat er geen verbinding is tussen de binnenste liquorruimten (de hersenkamers) en de ruimtes rond de hersenen wordt hier ook wel gesproken van een niet communicerende hydrocefalie.
    Oorzaken van een dergelijke niet communicerende hydrocefalie kunnen zijn: aangeboren vernauwing van de aquaduct, verklevingen na infecties, tumoren in de hersenholten.
  • communicerende hydrocefalie : wanneer de doorstroming wel kan plaatsvinden, maar de opname door de bloedbaan gestoord is. Er is sprake van een gestoorde resorptie, zodat deze vorm ook wel non-resorptief wordt genoemd. Dit ontstaat soms door verklevingen na bepaalde hersenbloedingen of na infecties.

Voorts kan hydrocefalie zowel aangeboren als later in het leven verworven zijn.

Er zal aan hydrocefalie gedacht worden, wanneer de kittens en puppy's verschijnselen hebben die er op wijzen dat de hersendruk verhoogd is.
Zulke verschijnselen hangen af van de leeftijd van het dier. Bij een erg jong dier  zijn de schedelnaden en fontanel nog niet gesloten. Daarom geeft het hoofd mee met de verwijding van de ventrikels.
Vaak zien we dan te snelle groei van het hoofd, een gespannen fontanel, uitgezette aderen, prikkelbaarheid, grote ogen (het "zonsondergang"-teken) en soms trekkingen.

onderzoek

Er zijn een aantal onderzoeken die het vermoeden van een hydrocefalie kunnen bevestigen:
  • Echo-onderzoek van de schedel. Dit onderzoek, dat op betrouwbare wijze de grootte van de hersenkamers kan weergeven, kan alleen bij puppy's, bij wie de fontanel nog niet gesloten is, worden uitgevoerd.

 


  • Een echo van een 8 weken oude chihuahua met een waterhoofd.

 

  • Computertomografie (CT) of MRI.

  • Dit is een onderzoek, waarbij door een draaiende röntgenbuis in samenwerking met een computer plaatjes worden gemaakt, die een doorsnede van de schedel vormen. Afgezien van een (geringe) stralenbelasting is het een onschuldig onderzoek dat zo nodig vele malen herhaald kan worden. Behalve de verwijde kamers kan ook een eventuele oorzaak van de hydrocefalieworden aangetoond.
  • .
    Een MRI van een chihuahua met hydrocefalus. Het hondje was 9 maanden en werd succesvol geopereerd.

behandeling

De behandeling van hydrocefalie is eigenlijk alleen maar chirurgisch. Deze berust op het omzeilen van de belemmering, door het maken van een rechtstreekse verbinding (een shunt) van de hersenkamers met de buitenwereld (tijdelijk, een z.g. externe drain ) of met een andere lichaamsholte (permanent). Het meest gebruikelijk zijn tegenwoordig de afleidingen naar de buikholte.

Het inbrengen van een inwendige drainage of shunt vereist het gebruik van materiaal dat door het lichaam wordt aanvaard en dat zeer bestendig is.
Zulk materiaal is siliconenrubber, waarvan de meeste shuntsystemen gemaakt zijn. Zo'n shunt bestaat uit een slangetje dat ingebracht wordt in de hersenkamer, een ventiel met een reservoir en een afvoerend slangetje voor buikholte of hart.
Het reservoir wordt vaak "pompje" genoemd, maar eigenlijk is het een drukventiel. Er gaat alleen liquor stromen wanneer een bepaalde druk in de hersenkamers wordt overschreden. Binnen bepaalde grenzen kan van tevoren bepaald worden hoe hoog de druk mag worden, en zo zijn er systemen met lage, gemiddelde en hoge druk. Er zijn ook verstelbare kleppen.


Foto 1 : Dit is het pompje dat wij gebruiken voor puppy's met hydrocefalus.
Foto 2 : Het pompje zie je hier geplaatst in het hoofdje van een chihuahua

De operatie zelf is een betrekkelijk eenvoudige ingreep, maar mag daarom nog niet worden onderschat.

Om de neurologische toestand van de hond te verbeteren, wordt er een ventriculo-peritoneale shunt geplaatst. De hond wordt voor deze ingreep aseptisch voorbereid van voor de schedel tot juist voor de dij. De hond wordt in rechter laterale decubitus geplaatst met uitzondering van het hoofd, die in sternale decubitus en enigszins verhoogd gepositioneerd wordt. Er wordt een laterale rostrotentoriële craniotomie gemaakt met behulp van een chirurgische boor. De dura mater wordt ingesneden met de electrocauter.
Het cerebrale parenchym wordt gepuncteerd met een spinale naald om de dikte te bepalen. Staaltjes voor bacteriologie en cytologie worden genomen.
De ventrikelcatheter wordt in de ventrikel geschoven en cephalo-rachidiaal vocht druppelt uit het vrije uiteinde.
De catheter wordt gefixeerd aan het periost en aan de fascie van de musculus temporalis door middel van een Chinese hechting. De unidirectionele klep of een positieve druk pompje wordt verbonden met de catheter. De shunt wordt in caudale richting geleid tot aan het midden van het abdomen en het distale uiteinde wordt in de buikholte gebracht. Het distale uiteinde van de catheter is in verschillende richtingen gefenestreerd zodat het risico op verstopping door het omentum verminderd wordt.
Er wordt een radiografie van het volledige lichaam gemaakt om de lokalisatie van de shunt te verifiëren.
Antibiotica op basis van cefalexine worden gedurende 24 uur toegediend.
Na de operatie zien we geleidelijk de typische gedragsveranderingen zoals minder slapen en veel actiever zijn, enkele weken na de operatie beginnen ook de ataxie en het wankel lopen te verbeteren.

Ongeveer 65% van de dieren zijn na de operatie goed.